Στην πραγματικότητα, το ''κίνημα των Κολλυβάδων'' ήταν ένα σπουδαιότατο πνευματικό γεγονός του ελληνισμού, αποτέλεσμα της περιπετειώδους συνάντησης της Ορθόδοξης Ανατολής με τη Δύση, η οποία στο πρόσωπο αρκετών Ελλήνων ''διαφωτιστών'', με την αυτούσια μεταφύτευση ιδεών, αρχών και πρακτικών<ref>"Η δυναμική του διαφωτισμού στη δράση των Κολλυβάδων", στο: Μεταλληνός Δ. Γεώργιος, ''Σχέσεις και Αντιθέσεις - Ανατολή & Δύση στην πορεία του Νέου Ελληνισμού'', Ακρίτας, Αθήνα 1998, σελ. 14.</ref>, εισήγαγε αθεϊστικές, αντιχριστιανικές, αντικληρικαλιστικές τάσεις και έναν ακραίο ορθολογισμό ο οποίος απειλούσε με ανατροπή την μακραίωνη Ορθόδοξη Παράδοση<ref>Μεταλληνός, ''Σχέσεις...'', ό.π., σελ. 15.</ref>.
Το κίνημα αυτό, χαρακτηρίστηκε από την ''διαφωτιστική'' ιστοριογραφία (η οποία θεωρούσε τον εαυτό της εκπρόσωπο της προόδου), ως συντηρητικό ή σκοταδιστικό, στην πραγματικότητα όμως επρόκειτο για την αντιπαράθεση δύο διαφορετικών αντιλήψεων της ελληνικότητας: από τη μία ''"η βυζαντινή καθολικότητα του Γένους (πέρα από φυλετικά όρια) των ελληνορθόδοξων "'' και από την άλλη ''"η εμμονή σε μια φαντασιώδη εθνοφυλετική ελληνικότητα, που αντλούσε ταυτότητα απευθείας από τον αρχαιοκλασικό ιδεότυπο, με αυθαίρετο άλμα διασκελισμού των βυζαντινών αιώνων"''<ref>Βλ. αναλυτικά: Γιανναράς Χρήστος, ''Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα'', Δόμος, Αθήνα 2003, σελ. 171-209.</ref>.
===Το μυστήριο στη σημερινή πράξη της εκκλησίας===